Jednorodny przedmiot badań, różnorodny proces
badawczy a poszukująca metarefleksja.
Badania dyskursu w ujęciu interdyscyplinarnym


Warsztat
Katowice, 24.06.2021 – 25.06.2021

 Szczególna poznawcza i społeczna wartość dodana podejść dyskursywnych może dotyczyć co najmniej trzech wątków:

  • rekonstruowania i demaskowania rzekomo oczywistych dyskursów, także naukowych (zarówno tych dotyczących krytycznych analiz dyskursów ekstremistycznych na prawo od prawo lub na lewo od lewo, jak i tych, które próbują tę perspektywę nieco odwrócić i wskazać na elementy wykluczające, także w obszarze np. dyskursów neoliberalnych lub lewicowych),
  • identyfikacji w różnych dyskursach tych elementów i znaczeń, które nie są w nich artykułowane explicite,
  • integrowania w wymiarze teoretycznym i metodologicznym różnorodnych perspektyw badawczych, dzięki wielowymiarowości samej kategorii dyskursu.

     Powyższe wątki można jeszcze dalej rozkładać na czynniki pierwsze, doszukując się różnych praktyk badawczych o charakterze dyskursywnym. Za kategorie porządkujące niech posłużą nam inspirowane tekstem Hansa-Christopha Kollera (1999) kategorie jednorodności
i różnorodności, odnoszone zarówno do przedmiotu badań, jak i do procesu badawczego. Jednorodność bądź różnorodność w odniesieniu do przedmiotu badań można postrzegać
w kategoriach gatunkowych, tematycznych oraz ideologicznych. Te ostatnie dotyczą etykietowania określonych dyskursów jako na przykład ekstremistyczno-prawicowych, ekstremistyczno-lewicowych czy neoliberalnych. Sam proces badawczy może podążać
w kierunku specjalizacji dziedzin naukowych, a jego wartość jest wówczas postrzegana
w ramach jednorodnych, silnie wyspecjalizowanych i szczegółowych dla danej dyscypliny teorii, metod i narzędzi. Jest to tendencja, która nadal dominuje w obszarze praktyk badawczych. 
     Na poziomie głównie postulatywnym zaznacza się z kolei przekonanie o szczególnej wartości podejść multi-, inter- czy wręcz transdyscyplinarnych. Multidyscyplinarność to dosłowne zestawianie obok siebie perspektyw teoretycznych i metodologicznych, interdyscyplinarność to bardziej złożona procedura akcentująca dialog między nimi i wreszcie transdyscyplinarność, która jako nieco idealistyczna i często odbijającą się od ściany dziedzinowych obostrzeń perspektywa postuluje możliwość ponaddziedzinowego tłumaczenia oraz transformacji teorii i metod jednej dziedziny lub dziedzin wiedzy optyką drugiej dziedziny lub dziedzin, albo odwrotnie. Rozróżnienie to dość dobrze tłumaczy dokonany przez nas wybór kategorii interdyscyplinarności i jest zaproszeniem do zintensyfikowania wynikającego z niej dialogu, który otwierałby możliwość przejścia do najbardziej złożonej i poznawczo interesującej perspektywy transdyscyplinarnej. 
     Theo van Leeuwen wyróżnia trzy modele interdyscyplinarności: centralistyczny, pluralistyczny i integracyjny. Ten pierwszy jest modelem relacji pomiędzy dyscyplinami odmiennymi i autonomicznymi, z których każda ustawia się w pozycji centralnej, z tej perspektywy porządkując relacje z pozostałymi dyscyplinami. O ile model centralistyczny zorientowany jest na korzystanie z metod innych dyscyplin, w modelu pluralistycznym dominuje orientacja na problemy badawcze postrzegane jako wspólne dla wielu dyscyplin.
W tym drugim modelu relacji międzydyscyplinarnych są one jednak nadal postrzegane jako odseparowane od siebie, autonomiczne pola. Model integracyjny, który ma wytyczać ścieżki myślenia projektowanych warsztatów dostrzega, iż żadna z dyscyplin nie jest w stanie rozwiązać problemów badawczych samodzielnie. Są one raczej wzajemnie ze sobą powiązane
i dopiero projekt integrujący rozmaite podejścia dyscyplinarne pozwala rozwiązywać problemy badawcze (Van Leeuwen 2005: 3 i n.).
     Koller (1999: 195), w odniesieniu do badań jakościowych, pisze o dwóch sposobach mierzenia się z wyzwaniami procesów badawczych: 1) maksymalizacji interpretacji w celu ich krytycznego zweryfikowania i stopniowej redukcji w duchu obiektywnej hermeneutyki, 2) triangulacji rozumianej jako zestawianie różnych interpretacji, mającej na celu ich wzajemne uzupełnianie się. W perspektywie badań dyskursu jedno i drugie podejście można traktować jako problematyczne ze względu na wspomnianą redukcję interpretacji bądź ze względu na zestawianie obok siebie różnych podejść, nierzadko w sposób addytywny i nierefleksyjny. Koller (1999) w swojej propozycji idzie jednak krok dalej i poszukuje trzeciej, a nawet czwartej drogi, która ma mierzyć się i, co ważne, wspierać wartość dodaną różnorodności interpretacji. Odwołuje się do teorii języka i dyskursu Jeana-François’a Lyotarda, w ramach której dyskurs traktowany jest jako określona całość złożona z różnych zdań połączonych za pomocą określonych reguł, co prowadzi do tego, że pomiędzy określonymi rodzajami dyskursu istnieje niewspółmierność. Owa niewspółmierność może przyjmować dwie postaci: niewspółmierności ze względu na spór w rozumieniu prawnym (niem. Rechtsstreit) lub ze względu na spór w rozumieniu sprzeczności (niem. Widerstreit). Ten drugi traktowany jest jako kontrowersja, której nie można rozstrzygnąć. Ten rodzaj sporu jest szczególnie interesujący w perspektywie procesu badawczego, ponieważ otwiera dwa jego wymiary, nazywane sceptycznym
i innowacyjnym. Wariant sceptyczny polega na przyjęciu i uznaniu niewspółmierności
w rozumieniu sprzeczności i pozostawia spór otwartym. Przypomina to podejście związane
z triangulacją, czyli polegające na zestawianiu obok siebie różnych interpretacji jako równorzędnych. Droga innowacyjna polega z kolei na doszukiwaniu się w niewspółmiernych dyskursach (rozumianych jako interpretacje w ramach procesu badawczego) tego, co nie mogło zostać w nich wypowiedziane, i na odnalezieniu „idiomu”, który umożliwi wyartykułowanie tego czegoś do tej pory niewypowiedzianego. Jest to droga rozszerzająca poznanie i z tego powodu teoretycznie i metodologicznie bardziej inspirująca, choć wymagająca spojrzenia szerokiego i przede wszystkim refleksyjnego.
     Ilustracją próby realizacji tego drugiego podejścia była konferencja „Migracja i komunikacja międzykulturowa”, która odbyła się w Hamburgu w 1994 roku. Obradowano nad studium przypadku dotyczącym rozmowy między afrykańskim doktorantem Kalu a Bertem, niemieckim adiustatorem. Przedmiotem tej rozmowy była rozprawa doktorska Kalu. Główną ideą konferencji było odniesienie do tego samego dokumentu empirycznego, transkrypcji roboczej dyskusji pomiędzy Kalu i Bertem, wszystkich wypowiedzi formułowanych z różnych teoretycznych i metodologicznych punktów widzenia. Koller (1999) dokonał porównania dwóch interpretacji w ramach rzeczonej konferencji, w myśl przedstawionego wyżej podejścia czerpiącego z teorii języka i dyskursu Lyotarda. Pierwsza interpretacja nawiązywała do etnometodologii i analizy konwersacyjnej (Czyżewski 1996), zapleczem teoretycznym drugiej interpretacji była etnologiczna, historyczna i lingwistyczna debata o oralności i piśmienności (Hartung 1996). Idąc dalej tropem Lyotarda, Koller zestawia ze sobą te dwie interpretacje
i pokazuje trzy drogi: drogę ich uzupełniania się, drogę ich sporu w rozumieniu sprzeczności
i trzecią polegającą na zidentyfikowaniu tego momentu interpretacji, który w tych dwóch interpretacjach jest wyczuwalny, ale nie został wypowiedziany. Jednorodność gatunkowa
w przedmiocie badań oraz jednorodność procesu badawczego mogą zatem być produktywnie wykorzystane w kontekście poszukiwania różnorodności dotyczącej metarefleksji nad procesem badawczym.
     Podobną drogą podążały „Warsztaty analizy dyskursu”, zainicjowane przez Marka Czyżewskiego, których celem była intensyfikacja współpracy między różnymi ośrodkami badawczymi w Polsce oraz między przedstawicielami różnych dyscyplin zajmujących się dyskursem (http://analizadyskursu.pl/o-konsorcjum). Powrót do tej idei, rozszerzającej spojrzenie socjologiczne i lingwistyczne, i co ważne wzmocnionej perspektywą „hamburską”, szczególnie w obliczu aktualnych wyzwań natury społecznej i politycznej, wydaje się być tym wariantem interdyscyplinarnej drogi, który chcielibyśmy podjąć i do którego wszystkich Państwa zapraszamy.
     Celem planowanego warsztatu jest dyskusja na temat zapomnianego wywiadu, który Jarosław Kaczyński udzielił Tomaszowi Lisowi w programie „Tomasz Lis na żywo” wyemitowanym w TVP 2 3 października 2011 roku (https://www.youtube.com/watch?v=0jKUsSgvx0I). Wybór tego wywiadu podyktowany jest:

  •  jego wyjątkowością wynikającą z faktu udzielenia przez Jarosława Kaczyńskiego wywiadu dziennikarzowi wobec niego krytycznemu. Wywiad ten bezpośrednio poprzedza okres silnego, nieprzekraczalnego podziału politycznego oraz polaryzacji medialnej w ramach którego lider PiS, ale również inni politycy wypowiadają się głównie w przychylnych im mediach.
  • jego aktualnością. Poruszane w nim wątki oraz wytyczone linie podziałów były, są
    i długo będą kluczowe dla dyskursu politycznego w Polsce,
  • jego strategicznym charakterem dla obu stron. Dla Tomasza Lisa była to próba wyrwania Jarosława Kaczyńskiego z przybranej na czas kampanii roli umiarkowanego polityka, dla Jarosława Kaczyńskiego próba pozyskania głosów elektoratu centrum,
  • jego wielogłosowością, inspirującą do prób podsumowania i prognozowania dynamiki sporów politycznych w Polsce,
  • jego dwugłosowością w kontekście formułowania wizji Polski w Europie.

Oczekujemy, że warsztat doprowadzi do spojrzenia na analizowany wywiad z wielu różnych perspektyw badawczych, by na tym gruncie uzyskać, w myśl artykułu Kollera (1999), refleksyjny ogląd o charakterze interdyscyplinarnym, które przyczyni się do wyznaczenia co najmniej trzech dróg refleksyjnego i pogłębionego procesu metabadawczego
i metainterpretacyjnego:

  • drogi ich uzupełniania się, 
  • drogi ich sporu w rozumieniu sprzeczności,
  • drogi polegającej na zidentyfikowaniu niewypowiedzianych, ale wyczuwalnych założeń, na których opiera się interpretacja.

     Zgłoszenia udziału w warsztacie należy kierować na adres Lukasz.Kumiega@polsl.pl do 28.03.2021. Zgłoszenia powinny zawierać krótką charakterystykę proponowanego podejścia badawczego oraz wstępne hipotezy (350-500 słów oraz 5 słów kluczowych). Prelegentkom
i prelegentom pozostawiamy wybór, czy chcą analizować cały wywiad, czy też podejmą się mikroanalizy jego wybranych fragmentów. Materialnym efektem warsztatu będzie publikacja przedstawionych analiz w języku angielskim lub niemieckim w serii oficyny wydawniczej Vandenhoeck & Ruprecht GmbH & Co. KG zatytułowanej „Interdyscyplinarne związki lingwistyki stosowanej”. Ze względu na nieprzewidywalną sytuację epidemiologiczną dopuszczamy możliwość zorganizowania warsztatu w trybie zdalnym. W przypadku wydarzenia stacjonarnego opłata za udział w warsztacie wynosić będzie 100 PLN.


ORGANIZACJA WARSZTATU
dr Magdalena Nowicka-Franczak
Zakład Badań Komunikacji Społecznej, Uniwersytet Łódzki

dr Łukasz Kumięga
Zakład Lingwistyki Stosowanej, Politechnika Śląska

PARTNERKI I PARTNERZY WYDARZENIA
dr hab. Marek Czyżewski, prof. UŁ
Zakład Badań Komunikacji Społecznej, Uniwersytet Łódzki

dr Monika Kopytowska
Zakład Pragmatyki, Uniwersytet Łódzki

dr hab. Artur Lipiński, prof. UAM
Zakład Teorii Polityki, Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu

dr hab. Helena Ostrowicka, prof. UKW
Katedra Metodologii Badań i Studiów nad Dyskursem, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego
w Bydgoszczy

dr hab. Małgorzata Sikorska
Zakład Psychologii Społecznej, Uniwersytet Warszawski

dr hab. Magdalena Steciąg, prof. UZ
Zakład Językoznawstwa, Uniwersytet Zielonogórski


W poniższym zaproszeniu wykorzystujemy fragmenty tekstu pt. Analiza dyskursu a prawda
o dyskursie autorstwa Magdaleny Nowickiej-Franczak i Łukasza Kumięgi, który ukazał się
w numerze tematycznym Przeglądu Socjologii Jakościowej (XVI/4, 2020) pt. Interdyscyplinarne badania dyskursu.

Marek Czyżewski (1996) ‚Das versteh ich nich‘. Grenzen der Argumentation und andere kommunikative Merkmale in der sprachlichen Beratung [w:] Rainer Kokemohr, Hans-Christoph Koller, Hrsg., ‚Jeder Deutsche kann das verstehen‘. Probleme im interkulturellen Arbeitsgespräch. Weinheim: Deutscher Studien Verlag, s. 25–36.

Marion Hartung (1996) Intrakulturelle Kommunikation in einer Schriftkultur Wissen und Können [w:] Rainer Kokemohr, Hans-Christoph Koller, Hrsg., Jeder Deutsche kann das verstehen. Probleme im interkulturellen Arbeitsgesprach. Weinheim: Deutscher Studien Verlag, s. 133–174.

Hans-Christoph Koller (1999) Lesarten. Über das Geltendmachen von Differenzen im Forschungsprozeß, Zeitschrift für Erziehungswissenschaft 2, s. 195–209.

Theo Van Leeuwen (2005) Introducing Social Semiotics. London: Routledge.

  

 
Admin © Politechnika Śląska
 
Całkowitą odpowiedzialność za poprawność, aktualność i zgodność z przepisami prawa materiałów publikowanych za pośrednictwem serwisu internetowego Politechniki Śląskiej ponoszą ich autorzy - jednostki organizacyjne, w których materiały informacyjne wytworzono.
Zasady wykorzystywania „ciasteczek” (ang. cookies) w serwisach internetowych Politechniki Śląskiej
Warsztat_Katowice_2021